Bir mobil vinç ya da kule vinç belgeleriyle, periyodik kontrolüyle, deneyimli operatörüyle şantiyeye gelir. Yine de bazen devrilir. Bu kazaların incelemelerinde sıkça aynı sonuç çıkar: Vinç değil, vincin oturduğu zemin yükü taşıyamamıştır. Bu yazıda ayak yükü ve zemin hesabının neden istendiğini ve şantiyede nelere dikkat edilmesi gerektiğini anlatıyoruz.
Vinç yükü zemine nasıl aktarılır?
Mobil vinç kaldırma yaparken ağırlığının ve kaldırdığı yükün tamamını destek ayakları üzerinden zemine aktarır. Bom döndükçe yük ayaklar arasında yer değiştirir; bazı konumlarda tek bir ayağa çok büyük bir yük gelir. Bu yük, ayak tablasının küçük alanı üzerinden zemine bastığında ortaya çıkan basınç zeminin taşıyabileceğinden fazlaysa ayak zemine gömülür ve vinç dengesini kaybeder.
Kule vinçlerde ise yükler temele aktarılır. Temel; vincin ağırlığını, kaldırılan yükü ve özellikle rüzgârın ve bom hareketinin oluşturduğu devirici momenti güvenle karşılamalıdır.
En sık görülen zemin kaynaklı hatalar
- Küçük veya zayıf altlık: Ayakların altına konan birkaç ahşap parçası ya da ince sac, yükü yaymaya yetmez.
- Dolgu ve yumuşak zemin: Yeni dolgu yapılmış, sıkıştırılmamış veya yağmurla yumuşamış zemin.
- Kazı, kanal ve bodrum yakınlığı: Ayak, kazı kenarına veya bodrum perdesine çok yakın kurulduğunda zemin yana doğru kayabilir ya da perdeye ek yük biner.
- Altyapı üzerine kurulum: Rögar, boru hattı veya kapatılmış kanal üzerine gelen ayaklar.
- Döşeme veya rampa üzerine kurulum: Vinç bir bina döşemesine, otopark rampasına ya da köprüye kurulduğunda yapının bu yük için hesaplanıp hesaplanmadığı bilinmez.
Ayak yükü ve zemin hesabında neler yapılır?
- Kritik kaldırma durumu belirlenir: Vincin modeli, bom uzunluğu, çalışma yarıçapı ve kaldırılacak en ağır yük üzerinden en olumsuz konum seçilir.
- Ayak reaksiyonları bulunur: Üreticinin verdiği tablolar veya hesap programları kullanılarak her ayağa gelen en büyük yük çıkarılır.
- Zemin taşıma gücü belirlenir: Varsa zemin etüdü esas alınır; yoksa güvenli tarafta kalan bir kabul yapılır ve raporda açıkça yazılır.
- Altlık boyutlandırılır: Zemin basıncını sınırın altına indirecek plaka veya kiriş ölçüsü ve dayanımı hesaplanır.
- Yapı üzerine kurulumda taşıyıcı kontrol edilir: Döşeme, kiriş veya rampanın yükü taşıyıp taşımadığına bakılır.
Kule vinç temelinde nelere bakılır?
Kule vinç üreticileri genellikle belirli zemin koşulları için örnek temel çizimi verir. Ancak şantiyedeki zemin farklıysa, temel bir kazı veya bodrum perdesine yakınsa ya da farklı bir kule yüksekliği ve bom uzunluğu kullanılacaksa temelin bu koşullara göre kontrol edilmesi gerekir. Hesapta temel boyutları, devrilme ve kayma güvenliği, zemin basıncı ve ankraj elemanlarının yerleşimi kontrol edilir.
Mevzuat açısından
Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği ve İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği, kaldırma ekipmanlarının sağlam ve dengeli biçimde kurulmasını ve güvenli kullanılmasını ister. Ayak yükü ve temel hesabı, bu şartın şantiyede somut olarak sağlandığını gösteren belgedir. Bu nedenle ana yükleniciler, İSG uzmanları ve iş güvenliği denetimleri kritik kaldırmalardan önce bu hesabı sıkça talep eder.
Sepetli platform ve beton pompası için de geçerli mi?
Evet. Destek ayağıyla çalışan sepetli platformlar (personel yükseltici platformlar), beton pompaları ve kamyon üstü vinçler de yüklerini ayaklar üzerinden zemine aktarır. Bu ekipmanların ayak yükleri mobil vinçlere göre daha küçük olsa da ayak tablaları da küçüktür; yumuşak zemin, kaldırım kenarı veya kapak üzerine kurulduklarında aynı risk ortaya çıkar.
Hesap için hangi bilgiler gerekir?
Hesabın hızlı ve doğru yapılabilmesi için şu bilgiler yeterlidir: vincin marka ve modeli, kullanılacak bom uzunluğu ve karşı ağırlık düzeni, kaldırılacak en ağır yük ve çalışma yarıçapı, kurulum yerinin krokisi veya fotoğrafları ve varsa zemin etüdü. Vinç bir yapı üzerine kurulacaksa yapının statik projesi veya en azından döşeme kalınlığı ve kiriş düzeni de istenir.
Şantiye için pratik kontrol listesi
- Kaldırma planında vinç konumu, yarıçap ve yük net mi?
- Ayak yükleri ve gerekli altlık ölçüsü hesaplandı mı?
- Altlıklar hesaplanan ölçüde ve sağlam mı?
- Ayaklar kazı kenarından, bodrum perdesinden ve altyapıdan yeterince uzak mı?
- Zemin yağış veya su kaçağı nedeniyle yumuşamış mı?
- Vinç bir yapı üzerine kurulacaksa yapının kontrolü yapıldı mı?
Aymati Proje olarak kule vinç temeli, mobil vinç ve sepetli platform ayak yükü ile altlık hesabı yapıyor, kurulumdan önce imzalı statik rapor teslim ediyoruz. Ayrıntılar için Vinç Statik Analizi sayfamıza bakabilirsiniz.