İşyeri sahiplerinin ve İSG uzmanlarının en sık sorduğu sorulardan biri şudur: "Topraklama ölçümünü ne sıklıkla yaptırmamız gerekiyor?" Kısa cevap: genel kural yılda birdir. Ancak bazı durumlarda bir yılı beklemeden yeniden ölçüm gerekir. Bu yazıda sürenin nereden geldiğini, hangi durumlarda ara kontrol yapılması gerektiğini ve ölçümü kimin yapabileceğini özetliyoruz.
Süre nereden geliyor?
Topraklama tesisatının periyodik kontrolü, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği'nin Ek-III bölümünde düzenlenir. Yönetmeliğe göre ilgili standartlarda aksi belirtilmedikçe elektrik tesisatı, topraklama tesisatı ve yıldırımdan korunma (paratoner) tesisatının periyodik kontrolleri yılda bir yapılır.
Kontroller; Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği, Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği ve ilgili TS EN / TS HD standartlarında belirtilen hususlara göre yürütülür. Yani ölçümün içeriği de, sıklığı da keyfi değildir; mevzuat ve standartlarla belirlenmiştir.
"Yılda bir" ne anlama gelir?
Yılda bir, bir önceki kontrol tarihinden itibaren en geç bir yıl içinde yeni kontrolün yapılması demektir. Takvim yılı başına bir ölçüm yaptırmak değil, iki ölçüm arasındaki sürenin bir yılı aşmaması esastır. Örneğin son ölçüm mart ayında yapıldıysa bir sonraki ölçümün ertesi yılın mart ayını geçmemesi gerekir.
Yönetmelik, standartta veya imalatçı talimatında süre belirtilmemiş ekipmanlarda da sürenin risk değerlendirmesine göre belirlenmesini ve genel olarak bir yılı aşmamasını ister. Bu nedenle bir yıl bir üst sınırdır; risk değerlendirmesi daha sık kontrolü gerektiriyorsa süre kısaltılabilir.
Hangi durumlarda bir yılı beklemeden ölçüm gerekir?
Yönetmelik, periyodik kontrolün yalnızca takvime bağlı olmadığını açıkça belirtir. Şu durumlarda yeni bir kontrol yaptırılmalıdır:
- Kurulumdan sonra ve ilk kullanımdan önce: Yeni bir tesis, yeni bir bina bölümü veya yeni bir pano devreye alınmadan önce.
- Önemli bakım ve onarımlardan sonra: Ana kolon veya kolon kesitinin değişmesi, tesisatta esasa ilişkin değişiklikler ya da kurulu güçte önemli artış gibi durumlar bu kapsamdadır.
- Yer değişikliğinden sonra: Taşınan ekipman ve tesisat bölümleri için.
- Proje değişikliği gerektiren tadilatlardan sonra.
Bunların dışında, yönetmelikte doğrudan bir hüküm olmasa da pratikte şu durumlarda da ölçüm yaptırmanızı öneririz: yıldırım düşmesi veya ciddi bir elektrik arızası sonrası, topraklama elektrodunun bulunduğu alanda kazı ya da inşaat çalışması yapıldıktan sonra ve kaçak akım rölelerinin sebepsiz yere sık atmaya başladığı durumlarda.
Riskli ortamlarda daha sık kontrol
Bazı işyerlerinde yılda bir kontrol yeterli olmayabilir. Patlayıcı ortam bulunan alanlarda (boya kabini, solvent deposu, toz oluşan bölümler gibi) elektrik tesisatı ve topraklama kontrolleri TS EN 60079 serisi standartlara göre de değerlendirilir. Bu alanlar için kontrol aralığı patlamadan korunma dokümanı ve risk değerlendirmesi dikkate alınarak belirlenmelidir.
Nemli, korozif veya titreşimli ortamlar da topraklama bağlantılarını hızla bozar. Bu tür tesislerde ara kontrollerin planlanması, yıllık ölçümde çıkacak sürprizleri azaltır.
Ölçümü kim yapabilir?
Topraklama tesisatının periyodik kontrolünü yönetmelikte sayılan yetkili kişiler yapar: elektrik mühendisleri, elektrik-elektronik mühendisleri, elektrik eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler ile yönetmelikte belirtilen koşullarla elektrik teknikerleri ve yüksek teknikerleri. Kontrolü yapan kişinin ÇSGB'nin EKİPNET sistemine kayıtlı olması gerekir.
Yönetmeliğe göre ekipmanın bakımını yapan kişi, aynı ekipmanın periyodik kontrolünü yapamaz. Ayrıca periyodik kontrol öncesinde İSG-KATİP üzerinden sözleşme düzenlenmesi gerekir. Konunun ayrıntılarını periyodik kontrolü kimler yapabilir yazımızda anlattık.
Topraklama ölçümünde neler yapılır?
Yıllık kontrol tek bir direnç değerinin ölçülmesinden ibaret değildir. İyi bir topraklama kontrolünde genellikle şu ölçümler birlikte yapılır:
- Topraklama elektrodu direnci
- Çevrim (hat) empedansı ve koruma elemanının açma koşulunun değerlendirilmesi
- Koruma iletkeni sürekliliği
- Eş potansiyel bağlantıların kontrolü
- Kaçak akım rölelerinin açma akımı ve süresi testleri
Raporu nasıl okuyacağınızı merak ediyorsanız topraklama raporunda nelere bakmalısınız yazımıza göz atabilirsiniz.
Proje olmadan kontrol olur mu?
Yönetmelik, elektrik ve topraklama tesisatının periyodik kontrolünde tesisat projesinin aranacağını belirtir. Projesi olmayan tesisatın, Elektrik İç Tesisleri Proje Hazırlama Yönetmeliği'ne uygun şekilde projelendirilmesini sağlamak işverenin sorumluluğundadır. Eski binalarda en sık karşılaştığımız eksikliklerden biri budur. Gerekirse elektrik iç tesisat projesi hazırlatılmalıdır.
Raporları ne kadar saklamalısınız?
Periyodik kontrol raporları, ekipman ve tesisat kullanıldığı sürece saklanmalıdır. Eski raporlar, değerlerin yıllar içinde nasıl değiştiğini görmek için de faydalıdır: Topraklama direncindeki sürekli artış, elektrotta korozyon veya bağlantı gevşemesine işaret edebilir.
Kısa kontrol listesi
- Son topraklama ölçümünün tarihini kontrol edin; bir yılı geçmemiş olmalı.
- Son ölçümden bu yana tadilat, yeni makine veya güç artışı olduysa yeni ölçüm planlayın.
- Raporda "uygun değil" çıkan noktaların giderildiğini doğrulayın.
- Elektrik iç tesisat ve paratoner kontrollerini de aynı takvimde tutun.
- Tesisat projesinin güncel olduğundan emin olun.
Sonuç
Topraklama ölçümü yılda bir yapılır; ancak tesisatta yapılan her önemli değişiklik, bir sonraki yıllık ölçümü beklemeden yeni bir kontrol gerektirir. Ölçümü takvime bağlamak kadar, değişiklikleri takip etmek de önemlidir. Aymati Proje olarak topraklama ölçümünü, elektrik iç tesisat periyodik kontrolü ile birlikte, EMO kayıtlı S.M.M. elektrik mühendisi imzalı raporlarla yapıyoruz.